Hoe veilig en vrij zijn onze straten nog voor kinderen? Het is een eenvoudige vraag, maar tegelijk een scherpe test voor de kwaliteit van onze leefomgeving. Want als een kind zich zelfstandig kan verplaatsen – te voet, met de fiets, naar school of naar een vriendje – dan werkt het mobiliteitssysteem. En als dat niet lukt, zegt dat meestal meer over onze straten dan over onze kinderen.

Een onderzoek in verschillende gemeenten van de zuidelijke Antwerpse rand – onder meer Aartselaar, Boechout, Edegem, Hove, Kontich, Lint en Mortsel – bracht in kaart hoe kinderen zich verplaatsen en hoe ouders hun omgeving ervaren. Veel kinderen wonen eigenlijk niet zo ver van hun school. Ongeveer vier op tien wonen op één tot drie kilometer afstand en bijna een vijfde zelfs op minder dan vijfhonderd meter.

Toch wordt die afstand niet altijd te voet of met de fiets afgelegd. Op de kortste afstanden gaan kinderen meestal nog te voet naar school. Vanaf een halve kilometer wordt de fiets belangrijker. Maar naarmate de afstand groeit, stijgt ook het aandeel autoverplaatsingen. Op trajecten van meer dan vijf kilometer wordt de auto zelfs dominant.

Afstand alleen verklaart dat verschil niet. Minstens even belangrijk is het vertrouwen van ouders in de veiligheid van de route. In de meeste gemeenten gaat slechts een minderheid van de kinderen soms alleen naar school. Veel kinderen worden dus begeleid, vaak ook met de auto.

Nochtans krijgen kinderen op andere momenten wel meer bewegingsvrijheid. Ze gaan zelfstandig naar vriendjes, naar het speelplein of naar hobby’s. De schoolroute blijkt een bijzonder gevoelige plek waar de spanning tussen verkeer en veiligheid het duidelijkst wordt.

De straat zelf speelt daarin een belangrijke rol. Voor kinderen is ze niet alleen een doorgangsruimte, maar ook een oefenruimte. Daar leren ze fietsen, daar spelen ze, daar ontmoeten ze andere kinderen uit de buurt. Straatspel is vaak een eerste stap naar zelfstandigheid. Toch geven veel ouders aan dat hun straat daarvoor niet vanzelfsprekend geschikt is. Verkeer, snelheid en drukte maken dat de straat minder vaak als speelruimte wordt ervaren.

Wanneer ouders de route naar school beoordelen, ontstaat een herkenbaar beeld. Wandelen wordt meestal als relatief veilig ervaren, maar bij fietsen nemen de twijfels toe. Ook oversteken en verkeersdrukte blijven belangrijke zorgen. Veel ouders hebben het gevoel dat er te weinig ruimte is voor voetgangers en fietsers.

Opvallend is ook hoe we over verkeersincidenten spreken. In de berichtgeving ligt de nadruk meestal op individueel gedrag. In bijna negen op de tien artikels worden oorzaken gezocht bij de betrokken personen zelf. Structurele factoren – zoals infrastructuur, snelheid of ruimtelijke keuzes – komen veel minder aan bod. Passieve formuleringen zoals “een fietser werd aangereden” verschuiven de aandacht bovendien van het systeem naar het individu.

Kinderen vormen daardoor misschien wel de strengste graadmeter voor de kwaliteit van onze publieke ruimte. Als een straat veilig genoeg is voor een kind om er te fietsen of te spelen, dan geldt dat ook voor vele andere gebruikers. Wie zich te voet verplaatst, wie minder mobiel is of wie zich op latere leeftijd opnieuw meer op de buurt richt, heeft baat bij dezelfde kwaliteiten: rustige straten, veilige oversteekplaatsen en voldoende ruimte om te wandelen.

Misschien moeten we onze straten daarom af en toe opnieuw bekijken door de ogen van een kind. Want wanneer een omgeving vrijheid geeft aan kinderen, wordt ze meestal voor iedereen leefbaarder.

Joost Fillet