Boekbespreking

“Homme libre toujours tu chériras la mer” – Charles Baudelaire

In dit heldere, maar diepgravende boek nemen Colin Janssen en Jan Mees de lezer mee in de wondere wereld van de oceaan, een wereld die nog grotendeels onbekend is. We weten vandaag meer over de maan en Mars dan over de diepzee op onze eigenste planeet. Dat is niet verwonderlijk: mensen zijn landdieren en wat zich onder het oceaanoppervlak afspeelt, blijft grotendeels onzichtbaar en moeilijk bereikbaar.

Toch kent de oceaanwetenschap een lange voorgeschiedenis. De Homo erectus en de Neanderthalers kwamen al in contact met de zee. Ook Aristoteles liet belangrijke beschrijvingen na van zijn waarnemingen.
Maar pas in de 19de eeuw, na de grote ontdekkingsreizen, kwam de moderne oceanografie op gang. Wat telkens terugkeert, is de kracht van verwondering. Pioniers die zich door nieuwsgierigheid lieten leiden, hebben de duistere diepten beetje bij beetje in kaart gebracht. België speelde hierin een belangrijke rol. Denk aan Mercator, de wiskundige, geograaf en cartograaf, die baanbrekend werk verrichtte.

De oceaan is niet enkel uitgestrekt, maar ook vol leven. Hij huisvest de hoogste bergen op aarde en een verbazingwekkend grote diversiteit aan organismen: plankton, koralen, vissen, zeezoogdieren, planten... Veel soorten zijn nog nauwelijks gekend of bestudeerd. Het aanpassingsvermogen van deze wezens aan extreme omstandigheden, zoals duisternis, immense druk en kou is ronduit fascinerend. Alle leven op aarde vindt zijn oorsprong in de oceaan.

In de loop van de geschiedenis kenden we al vijf massa-uitroeiingen, waarvan die van de dinosauriërs de bekendste is. Toen verdween de helft van het zeeleven. Vandaag dreigt een zesde golf, veroorzaakt door menselijke activiteit. Klimaatverandering, verzuring, overbevissing en vervuiling bedreigen de biodiversiteit. Er zijn al soorten verdwenen, vooral zeevogels, vissen en zoogdieren.
Toch blijft het oceaanleven opvallend veerkrachtig. Tijdens vorige uitroeiingen bleek de mariene fauna vaak beter beschermd dan het leven op het land.

De auteurs maken duidelijk dat de oceaan niet alleen een wonder van leven is, maar ook essentieel voor het voortbestaan van de mens. We zijn meer dan ooit met elkaar verbonden: als de oceaan lijdt, lijden wij mee. Gelukkig groeit het besef dat we het tij moeten keren. Maar dit besef is nog lang niet universeel. Er zijn nog steeds klimaatontkenners, zoals Donald Trump, die plastieken rietjes opnieuw toestaat, “omdat haaien daar geen last van hebben!”.

Toch is er reden tot hoop. Dankzij technologische vooruitgang en groeiend milieubewustzijn komen oplossingen in zicht. ‘De onbekende zee’ reikt concrete inzichten aan en toont wat we nu kunnen en moeten doen om het tij te keren.

De auteurs, beiden hoogleraar aan de UGent, zijn eminente zeewetenschappers. Hun boek is een aanrader voor iedereen die zijn bezorgdheid over de toekomst van onze planeet wil vertalen in actie. Perfect aansluitend is de documentaire ‘Ocean’, met David Attenborough; een adembenemende reis door de onderwaterwereld, vol verwondering, leven en veerkracht. Het is nu of nooit.

Catherine Stepman