De Verlichting: “Vrijheid, Gelijkheid, Broederlijkheid.”
Het huidig wereldtoneel geeft ons de indruk dat je het ver schopt als je alle waarden overboord gooit. Met welke waarden dient men het algemeen belang? Vanuit de Verlichting kennen we het motto ‘Vrijheid, gelijkheid en broederschap’. Met dit motto beweert M. Boudry in zijn recent boek dat de linkse beweging “Verraad aan de Verlichting” heeft gepleegd. Thomas Decreus in De Reactor.org en S. de Meulder in de Wereldmorgen maken daar terecht brandhout van.
Een zinnigere invulling van die 3 begrippen vinden we bij filosoof Rudolf Steiner (1861-1925). Hij plaatste deze 3 idealen elk in een specifiek kader:
- Vrijheid op het gebied van gedachten en cultuur.
- Gelijkheid op het gebied van rechten.
- Broederlijkheid op economisch vlak.
DE
EL 1: Vrijheid
Vrijheid in denken klinkt te beperkt: “We moeten toch vrij zijn in ons doen!” Nu, wat we doen is altijd gestuurd door ons denken.
Je mag denken en voelen wat je wil. Ieder heeft sowieso gedachten, die al vlug zullen verschillen van die van anderen. En die vrijheid valt te koesteren. Maar er kunnen ook gedachten zijn, die leiden tot destructieve daden of houding naar anderen, Dat is meestal omdat die botsen met de andere 2 principes: gelijkheid en broederschap. Daarom stelt R. Steiner dat vrijheid verantwoordelijkheid impliceert. Wat doe je met je gedachten?
Kent men enkel zijn eigen gelijk als de enige waarheid, dan komt men vlug tot kortzichtigheid en finaal tot fundamentalisme. Van totalitaire regimes weten we dat dit leidt tot restricties naar wie de heersende gedachtelijn niet volgt, vervolgingen, liquidaties, etc..
En die regimes kunnen zich zowel baseren op religieuze als op atheïstische visies. (Reformatie, Verlichting, Marxisme, nazisme..)
Nationalisme:
Zo blijkt het gemakkelijk te zijn een nationalistisch gevoel te bespelen. Farage kon zo de Brexit aanpraten. Trump doet dat ook met MAGA. Hij speelt in op een superioriteitsgevoel als Amerikaan, maar we zien ook hoe hij als een dictator vrijheid ontneemt van wie zijn denken niet deelt ( in binnen- en buitenland.)
Bij een overtuiging dient men telkens na te gaan, of die bepaalde bevolkingsgroepen al of niet nadeel berokkent. Mede daarvoor dienen de nodige organen in een maatschappij te zorgen, zoals parlementen en belangen verdedigende instanties, zolang ze niet gekortwiekt worden zoals we her en der zien.
Godsdienstvrijheid:
Ieder heeft recht op zijn visie op het bovennatuurlijke en de zin van het leven. Maar als men vanuit religie andersdenkenden verwijt of zelfs vervolgt, heeft men niets van spiritualiteit begrepen. Christelijke conservatieven in US weten “dat God maar 2 geslachten heeft geschapen.”. Islamitische extremisten denken de hemel te verdienen door ongelovigen te doden. Netanyahu weet dat hij de grote taak voor het jodendom volbrengt Israël te “zuiveren”.
De rijkdom van vrij denken.
Een kritische geest is nodig als burger. Natuurlijk kunnen meerdere visies botsen met elkaar. De enige manier om er positief mee om te gaan is door zonder oordeel erover van gedachten te wisselen met in het achterhoofd “Wat bindt ons?”. Dit alles is dus een kwestie van cultuur.
Krishnamurti: “Vrijheid is een gevoel van vrijheid, een vrijheid om alles te betwijfelen en in vraag te stellen, en daarom zo intens, actief en krachtig dat het elke vorm van afhankelijkheid, slavernij, conformisme en acceptatie overboord gooit.”
De Verlichting: “Vrijheid, Gelijkheid, Broederlijkheid.”
Deel 2: Gelijkheid
Gelijkheid mogen we vooral verwachten op het gebied van rechten.
Niet toevallig na WO 2 heeft de VN de Universele verklaring van de rechten van de mens uitgeroepen. Toch botsen Amnesty en Avaaz nog altijd op schendingen van mensenrechten in vele landen, zoals ontslaan, opsluiting of doden van opposanten en discriminerende wetten, schijnprocessen, klassenjustitie, manipulaties bij verkiezingen.
Verder zien we ook bij ons juridische steekspelen, volgehouden door wie zich dat het meest kan permitteren.
Gelijkheid impliceert in respect voor elkaar samenleven. De Israëlische vredesactiviste Noam Shuster-Eliassi klaagt de aanpak van haar regering naar Palestijnen toe aan: ‘Samenleven kan tussen gelijken en niet tussen onderdrukten en onderdrukkers.’ Elke daad van geweld botst met het gelijkheidsbeginsel.
Gelijke rechten is door te trekken tot recht op een volwaardig zinvol leven. Een vrij mens kunnen zijn, hangt meestal af van hoe je wordt aanvaard door anderen.
Slavernij bestaat toch niet meer? Organisaties als Freedomunited en Walk Free schatten toch een 50 miljoen moderne slaven: dwangarbeid, gedwongen huwelijken, schuldslavernij, kinderarbeid, mensenhandel…
In vele landen hebben vrouwen nog altijd minder rechten. Europa heeft EU-richtsnoeren tegen vrouwendiscriminatie. Maar toch: onze recente maatregelen rond werk en pensioen zijn vooral nadelig voor vrouwen. En rechten voor X-genders zijn er niet overal of worden teruggeschroefd zoals in Hongarije en VS.
Gelijkheid houdt ook in dat ieder mens voldoende kansen op educatie en ontwikkeling heeft. De ‘Human development Index’ toont dat mondiaal de levenskwaliteit in de ‘ontwikkelingslanden’ nog veel te verbeteren valt. Nobelprijswinnaar Amarya Sen vindt daarvoor scholing heel belangrijk voor zelfstandig denken en zo voor meer vrijheid.
Nu zien we dat zelfs in het Westen een narcistische president vrij onderwijs en wetenschappelijk onderzoek beknot naast andere maatschappelijk funeste beslissingen.
Tegenover dit alles is solidariteit over ieders welzijn essentieel. We leven in een geglobaliseerde wereld, waardoor we geconfronteerd worden met zoveel onrecht. Als individu zijn we beperkt in onze mogelijkheden om dat allemaal te keren. Men zou er apathisch van worden. Maar de wereldmaatschappij mag de ogen niet sluiten. Zo is er in Indië officieel geen kastensysteem, maar toch is de situatie voor velen nog moeilijk. En rassensegregatie en mensenrechtenschendingen bestaan nog altijd. Amnesty weet niet wat eerst aan te klagen.
Het is normaal dat ieder voor zijn eigen belang opkomt, maar bij elke gedachte- neem nu ‘Eigen volk eerst’-dient nagedacht over de gevolgen voor anderen, en met betrokken of mogelijk benadeelde groepen besproken en uitgeklaard te worden.
Aandacht voor gelijke rechten voor een menswaardig leven houdt ook in, dat de gemeenschap zorgzaam omgaat met mensen die vlug ‘uit de boot vallen’ zoals langdurig zieken, alleenstaande ouders, etc.
Een uitspraak van een zekere Jezus “Wat je aan de minste doet, doe je aan mij.” vat in één zin samen wat ons aller focus dient te zijn.
Laten we samen met Gaia ook de rechten van dieren voor ogen houden, en met Greenpeace etc. die van de natuur. Daar zijn her en der successen behaald, maar globaal wordt de prioriteit gegeven aan de ‘economie’ en eigengewin, ten nadele van ons aller belang op lange termijn.
De Verlichting: “Vrijheid, Gelijkheid, Broederlijkheid.”
Deel 3: Broederlijkheid.
In hoever is ons economisch systeem ‘broederlijk’, dus het goed van ieder dienend?
Als we weten dat de rijkste 1 procent van de wereldbevolking 63% van alle nieuwe rijkdom bezit en de armste 90% samen slechts 10 %, dan schort er veel.
In onze vrijemarkteconomie hebben bedrijven eigen gewin als grootste doel. Steeds zoekend waar iets het goedkoopst gemaakt kan worden, is een groot deel van de maakindustrie verhuisd naar de lageloonlanden. En laat ons toegeven dat dit niet is gebeurd uit grote liefde voor de arbeiders daar, maar uit opportunisme. En als consument laten we ons mee verleiden door de lage prijzen. Maar we merken meer en meer hoe onze economie, voor 80% bestaand uit diensten en zorg, afhankelijk geworden is van maakeconomieën elders zoals in China, Bangladesh, etc. waar veel ongelijkheid is tussen arm en rijk en weinig sociale zekerheid voor de gemiddelde burger.
Onze eigen arbeidsmarkt lijdt trouwens ook: De nog overblijvende maakindustrie kan niet concurreren tegenover die in lageloonlanden. Onze arbeiders zijn er de dupe van. Ze verliezen hun werk door externe factoren. Vindt men nog +/- analoog werk? Toch gaat men nu bestraffen wie onvoldoende jaren heeft gewerkt of zijn tijd meer moe(s)t verdelen tussen werk en huishouden.
O.a.in Afrika beheren buitenlandse bedrijven dan weer vervuilende en ziekmakende mijnen voor zeldzame metalen tot eigen profijt. In het neoliberale verhaal overheerst het individueel belang, en op macroschaal van lobbygroepen en multinationals.
Een ‘broederlijke’ economie vraagt dringend implementatie van concepten van volgende denkers:
Naomi Klein: Andersglobalisme.
Een mondiaal betere balans qua verloning, werkomstandigheden, sociale zekerheid… vraagt een ethischere aanpak.
Muhammed Yunus: Broederlijke economie in arme landen.
Hij kreeg de Nobelprijs voor vrede voor zijn idee van microkrediet aan armen, waarmee men een zaakje kon opstarten, waarbij het risico gedeeld werd in solidariteitsgroepen. Dat kreeg navolging in sommige landen.
Ruud Thelosen en Nic Douben: Een solidaire economie.
De middelen zijn socialer te verdelen over de hele mensheid. Het impliceert consuminderen, aandacht voor het milieu en meer optillen van de zwaksten. De verhouding ts laagste en hoogste lonen zou max. 1/5 mogen zijn (Tinbergen-norm), etc.
Marcel Eggen: Een evenwichtseconomie.
Minder gebaseerd op winstbejag, minder individualistisch, meer afgestemd op gezamenlijk te bepalen behoeften.
Maarten Königs: Regeneratieve economie.
Dit is een vorm van circulaire economie, met o.a. extra aandacht voor het lokale.
Alexandra Augustijn: Gelukseconomie.
In de huidige economie zijn er veel burnouts te constateren. In haar boek ‘De gelukseconomie’ brengt ze 7 principes aan voor een ’happiness-for-all-economie’: Doe je je werk met plezier? Voelt de balans werk/ privé O.K. aan?....
En vooral van Kate Raworth: Donuteconomie.
Ze toont de nefaste gevolgen van het huidig economisch groei- en winmodel op maatschappelijk gebied (gezondheid, onderwijs, vrede, sociale gelijkheid, etc.) én op ecologisch gebied (invloed op het klimaat, oceanen, biodiversiteit, luchtkwaliteit, etc.). De economie moet dit alles juist dienen.
Een consequentere invulling van de ‘slogans’ vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid impliceert dus een ethischere wereld en een mooier leven voor ieder.
Etienne Hoeckx