Home | actie | Fort 4, in Mortsel: een stukje (groene) militaire geschiedenis lettergrootte aanpassenFort 4, in Mortsel: een stukje (groene) militaire geschiedenis
Mortsel - Het militaire fort 4 ging pas in 2000 over in Mortselse handen. Sindsdien werkt de stad er gestadig door aan een restauratie
van de vestiging. De natuur kreeg al veel langer kans om terug te nemen wat haar werd ontnomen. Voor de Antwerpse Groene Senioren (AGS)
twee goede redenen om aan het fort een gegidst bezoek te brengen.
Fortgids (en Groen!lid) Mark Deckers wacht de groep van ruim 30 op aan de monumentale ingang. 'Zelf ben ik geen militair deskundige',
waarschuwt hij, 'maar de sociale achtergrond van dit fort interesseert me des te meer'.
Fort 4 wordt (net als de andere zeven) vanaf 1860 gebouwd 'op den boeren buiten'. Zo'n 12.000 arbeiders en ingenieurs werken er aan mee.
Het effect is -om in de sfeer te blijven!- dat van een inslaande bom. Voor elk van de acht forten dient zowat 36ha landbouwgrond vrijgemaakt. Boerenfamilies moeten opkrassen en een legertje vreemde werklieden doet zijn intrede. Allemaal mansvolk, dus men kan zich de vrees van het vrouwvolk indenken…
Het plan is goed bestudeerd door de Franse architect Brialmont, maar in het begin is het wel moeilijk om voldoende geschikt werkvolk te vinden. Toch slaagt men erin het fort in 4 jaar tijd te realiseren.
(Dichter bij de stad ligt in die tijd een vestinggordel die aansluit bij het Noord- en het Zuidkasteel. Op die plaats ligt nu de Binnensingel.)
Merkwaardig is wel dat de nieuwe forten al bijna onmiddellijk achterhaald zijn. Ze werden opgezet om het nog jonge België (en meer bepaald Antwerpen)
te beschermen tegen buitenlandse invallen. Maar daarbij werd helaas gerekend met de draagwijdte van de toenmalige kanonnen. Die bedroeg in vele
gevallen niet meer dan 1.200m. Daarin kwam echter snel verandering, zodat de afstand tussen de forten onderling (2 km) en met de omwalling (4 km)
niet langer klopte. Brialmont zelf moet snel begrepen hebben dat zijn bouwsels, hoe fors uitgevoerd ook, erg kwetsbaar waren. Later doet gewapend
beton zijn intrede, wat uiteraard meer garanties biedt dan de bakstenen.
Het leger van toen
Tot begin 20ste eeuw zitten we nog in het systeem van de loting. (Remember 'De Loting' van Hendrik Conscience.) Wie erin geloot wordt, moet
meerdere jaren legerdienst doen. Als je geld hebt, kan je de dienst afkopen. Een minder gegoede neemt dan je plaats in voor een flinke som
geld. Voor arme boerenjongens is dat wel een oplossing. Met het onverwachte kapitaaltje koopt de familie dieren of een stuk land bij; terwijl
de rekruut het zit uit te zweten in de kazerne, in dit geval het fort.
De hygiëne moet in die tijd ook niet van de sterkste zijn geweest. We bezoeken het toilet… voor officieren. Een groot houten schot, met een drietal openingen erin.
Waar de gewone piot zijn gevoeg doet, laat zich raden.
Overigens zijn de officieren er financieel ook niet zo goed aan toe. Eigenlijk worden ze te weinig betaald om hun stand hoog te houden. In het fort
heerst een fiftyfifty regeling: de helft van de officieren is getrouwd, de andere ongetrouwd. Wie trouwt, zoekt zich best een rijke boerendochter die
een flinke bruidschat kan inbrengen. Op die manier stijgt je status als officier en kan je mee met meer gefortuneerde collega's.
De verdediging van het fort is een gegeven op zich. (De aarden wallen waren toen niet met bomen en struiken beplant, want dat beperkte de
zichtbaarheid. De bomen die er pas later kwamen, werken met hun wortels trouwens mee aan de afbraak van het fort.) We bezoeken de geschutskamers
en Mark toont aan dat het daar niet al te gezond leven was. Het kruit veroorzaakte bij een ontlading een serieuze rookwolk. In het plafond
zorgden luchtgaten weliswaar voor evacuatie, maar dan nog was het geen pretje om aan het kanon te staan. Moest er snel na mekaar worden gevuurd -wat
in fort 4 niet gauw het geval was- dan raakte de loop van het kanon verhit of vervormd. Takelen en vervangen, was toen de boodschap. Maar kromme
lopen gingen niet altijd naar de smelterij. Slimme Hollanders kochten ze ook op, om ze te hergebruiken als… meerpaal voor schepen!
Al bij al hebben de acht forten rond Antwerpen slechts weinig dienst gedaan als bescherming tegen de vijand. Fort 4 is bv. tientallen jarenlang
een militaire opslagplaats geweest. Het was wel het laatste fort dat door Landsverdediging werd afgestaan.
Fort 4, een veelzijdig project
Hoe langer we rondwandelen, hoe meer we ervan overtuigd raken dat de stad Mortsel haar uiterste best doet, om van het fort een veelzijdig
project te maken. Niet enkel is er de restauratie van de gebouwen. Veel ruimten worden ook reeds benut door Mortselse verenigingen. Er is
natuurlijk nog heel wat werk aan de winkel, maar de vooruitgang is duidelijk merkbaar.
's Zomers organiseert de stad een reeks festiviteiten in het centrale gedeelte van het fort. De witte tent van het voorbije seizoen ligt
op het binnenplein nog na te hijgen. Binnen in de gebouwen wordt toneel opgevoerd. Er vinden ook voordrachten en concerten plaats.
Mark toont ons enkel het bouwkundig erfgoed, maar rond het fort ligt een heerlijk natuurgebied. Te midden de kleuren van het najaar is het er
(met stevig schoeisel) rustig en aangenaam wandelen. Dit gedeelte van het fort is altijd open.
Voor een bezoek aan het binnenfort kan je terecht op zater-, zon- en feestdagen, van 14-16 uur. Geleide fort- en natuurwandelingen kunnen
aangevraagd worden aan de dienst Fort 4, Fortstraat 100, 2640 Mortsel - 03/448.47.96 - fort4@mortsel.be.
AGS, maar ook een aantal Groen!Plusleden toonden zich heel tevreden over het bezoek. Sommigen keren zeker terug voor verdere verkenning!
